Του Αντώνη Ανδρουλιδάκη *
Ο δικαιωματισμός, όπως έχει εξελιχθεί τις τελευταίες δεκαετίες, δεν είναι απλώς η υπεράσπιση των ατομικών δικαιωμάτων. Είναι μια ιδεολογία που μετατοπίζει το κέντρο βάρους από τις σχέσεις, τις κοινότητες και τα συλλογικά υποκείμενα στο άτομο ως αυτάρκη μονάδα. Και σε αυτή τη μετατόπιση κρύβεται η διαλυτική του δύναμη.
Τα δικαιώματα ιστορικά γεννήθηκαν μέσα από συλλογικούς αγώνες. Δεν προέκυψαν από ατομικές διεκδικήσεις αποκομμένες από το κοινωνικό σώμα, αλλά από τη συγκρότηση ομάδων, τάξεων και κινημάτων που διεκδίκησαν αλλαγή στους όρους ζωής τους. Σήμερα, όμως, ο δικαιωματισμός τείνει να λειτουργεί αντίστροφα: αποσπά το δικαίωμα από το συλλογικό πλαίσιο που το γέννησε και το μετατρέπει σε ατομική ταυτότητα.
Η περιχαράκωση στις ατομικές ταυτότητες δεν ενδυναμώνει τις σχέσεις, τις υπονομεύει. Όταν το άτομο καλείται να ορίσει τον εαυτό του πρωτίστως μέσα από μια σειρά δικαιωματικών προσδιορισμών, η κοινωνική ζωή παύει να είναι χώρος συνάντησης και γίνεται πεδίο διαρκούς οριοθέτησης. Ο άλλος δεν προσεγγίζεται ως πιθανός σύμμαχος ή συνοδοιπόρος, αλλά ως δυνητική απειλή, ως κάποιος που «μπορεί να παραβιάσει».
Έτσι, η κοινωνία μετασχηματίζεται σε άθροισμα παράλληλων μονολόγων. Αντί για κοινό λόγο, έχουμε διαρκή επίκληση ατομικών αξιώσεων. Αντί για συλλογική εμπειρία, έχουμε ανταγωνισμό βιωμάτων. Και αντί για πολιτική σύγκρουση γύρω από υλικά συμφέροντα, έχουμε ηθικοποίηση της διαφοράς.
Ο δικαιωματισμός, σε αυτή τη μορφή του, δεν παράγει δεσμούς· παράγει σύνορα. Ο καθένας οχυρώνεται πίσω από το δικαίωμά του, όχι για να συναντήσει τον άλλον, αλλά για να τον "τουφεκίσει" και να προστατευθεί από αυτόν. Ο Άλλος ορίζεται ως απειλή. Οι σχέσεις παύουν να είναι χώρος διαπραγμάτευσης και αμοιβαιότητας και μετατρέπονται σε πεδίο νομικής εγρήγορσης.
Αυτό έχει και βαθιές ψυχικές συνέπειες. Οι άνθρωποι δεν αντέχουν να ζουν μόνο ως φορείς δικαιωμάτων. Χρειάζονται αναγνώριση, αίσθηση του ανήκειν, εμπειρία κοινού νοήματος. Όταν αυτά απουσιάζουν, τα δικαιώματα λειτουργούν ως υποκατάστατο σχέσης-αλλά ένα υποκατάστατο ψυχρό, ατομικό και τελικά ανεπαρκές.
Σε αυτό το πλαίσιο, ο δικαιωματισμός δεν απειλεί το σύστημα εξουσίας. Το εξυπηρετεί. Μια κοινωνία κατακερματισμένη σε ατομικές ταυτότητες είναι πολύ δυσκολότερο να συγκροτηθεί ως συλλογικό υποκείμενο. Δεν μπορεί εύκολα να αρθρώσει κοινά αιτήματα, να οργανώσει υλική δύναμη, να αμφισβητήσει δομές. Αντίθετα, αναλώνεται σε εσωτερικές συγκρούσεις, συμβολικούς πολέμους και ηθικές ιεραρχήσεις.
Το πρόβλημα, λοιπόν, δεν είναι τα δικαιώματα καθαυτά. Είναι η αποσύνδεσή τους από τις σχέσεις και τα συλλογικά υποκείμενα. Τα δικαιώματα έχουν νόημα μόνο όταν εντάσσονται σε ένα κοινό σχέδιο ζωής, σε μια κοινωνία που αναγνωρίζει τον εαυτό της ως κάτι περισσότερο από άθροισμα ατόμων.
Χωρίς αυτή τη συλλογική διάσταση, ο δικαιωματισμός παύει να είναι εργαλείο χειραφέτησης και γίνεται μηχανισμός απομόνωσης. Και οι κοινωνίες που χάνουν τους δεσμούς τους, όσο κι αν μιλούν για ελευθερία, γίνονται τελικά πιο ευάλωτες στην εξαπάτηση και στη χειραγώγηση από τους εξουσιαστικούς μηχανισμούς, όχι πιο ελεύθερες.
Στο τέλος της διαδρομής απομένουν τραυματισμένα άτομα και διαλυμένες συλλογικότητες, δηλαδή "ό,τι καλύτερον δια το σύστημα" όπως θα έγραφε ο Α. Σαμαράκης.
* Αναπτυξιακός & Κοινωνικός Ψυχολόγος, Διδάσκων Ψυχολογίας Πανεπιστημίου Neapolis.
Πηγή: social media
Πηγή: social media
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου