Του Αντώνη Ανδρουλιδάκη *
Ένα από τα πιο ανησυχητικά παράδοξα των σύγχρονων κοινωνιών είναι ότι πιστεύουμε βαθιά πως ζούμε σε έναν κόσμο καθοδηγούμενο από τη λογική.
Θεωρούμε ότι οι άνθρωποι, οι κοινωνίες και τα κράτη λαμβάνουν αποφάσεις με βάση τον ορθολογισμό, την ανάλυση συμφερόντων και τον ψυχρό υπολογισμό.
Όμως αυτή η εικόνα είναι μόνο η μισή αλήθεια. Η Ψυχολογία υποστηρίζει ότι πίσω από την επιφάνεια της λογικής κινούνται πολύ βαθύτερες ψυχικές δυνάμεις. Οι άνθρωποι δεν καθοδηγούνται μόνο από συνειδητές σκέψεις αλλά και από ασυνείδητα μοτίβα, φόβους, προβολές και αρχέτυπα που λειτουργούν κάτω από το επίπεδο της επίγνωσης.
Και αυτό ισχύει όχι μόνο για τα άτομα αλλά και για τις κοινωνίες.
Οι πολιτικές συγκρούσεις συχνά παρουσιάζονται ως αποτέλεσμα στρατηγικών υπολογισμών ή αντικρουόμενων συμφερόντων. Όμως πολλές φορές τροφοδοτούνται από κάτι πολύ πιο βαθύ: από συλλογικούς φόβους, από τραύματα της ιστορίας, από την ανάγκη των κοινωνιών να ορίσουν τον εαυτό τους απέναντι σε έναν «άλλο».
Όταν οι κοινωνίες δεν αναγνωρίζουν αυτές τις ασυνείδητες δυνάμεις, τότε γίνονται ευάλωτες σε συλλογικές ψυχικές καταστάσεις εξαπάτησης και χειραγώγησης. Οι άνθρωποι αρχίζουν να βλέπουν τον κόσμο μέσα από απόλυτες ασπρόμαυρες/μανιχαϊστικές αντιθέσεις -το καλό και το κακό, τον πολιτισμό και την απειλή, το «εμείς» και το «αυτοί».
Σε τέτοιες στιγμές η πολιτική μετατρέπεται σε ψυχικό πεδίο σύγκρουσης ταυτοτήτων.
Με αυτή την έννοια ο μεγαλύτερος κίνδυνος για τον σύγχρονο κόσμο δεν είναι απλώς η τεχνολογία των όπλων ή η ισχύς των στρατών. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι η ανθρώπινη ψυχή όταν δεν γνωρίζει τον εαυτό της.
Μια κοινωνία που πιστεύει ότι λειτουργεί αποκλειστικά με βάση τη λογική μπορεί εύκολα να αγνοήσει τις ασυνείδητες δυνάμεις που την κινούν. Και όταν αυτές οι δυνάμεις παραμένουν αόρατες, μπορούν να επηρεάζουν τις συλλογικές αποφάσεις με τρόπους που κανείς δεν αντιλαμβάνεται πλήρως.
Από αυτή την οπτική μπορούμε να κατανοήσουμε και έναν άλλο μηχανισμό της σύγχρονης γεωπολιτικής: την ανάγκη των κοινωνιών να παρουσιάζουν τον αντίπαλο ως φορέα του ανορθολογισμού. Όταν ένας πολιτισμός, όπως η σύγχρονη Δύση, ορίζει τον εαυτό του ως κατεξοχήν χώρο λογικής, προόδου και ορθολογισμού, τότε χρειάζεται συχνά έναν «άλλον» που θα ενσαρκώνει το αντίθετο.
Έτσι ο αντίπαλος παρουσιάζεται ως θεοκρατικός, παράλογος ή επικίνδυνος. Με γιουνγκιανούς όρους, πρόκειται για μια μορφή προβολής της Σκιάς: στοιχεία φόβου, επιθετικότητας ή ασυνείδητων κινήτρων που δεν θέλουμε να αναγνωρίσουμε μέσα στον δικό μας πολιτισμό μεταφέρονται στον αντίπαλο.
Με αυτόν τον τρόπο η σύγκρουση γίνεται πιο εύκολα κατανοητή ηθικά και πολιτικά, γιατί εμφανίζεται όχι ως αντιπαράθεση συμφερόντων αλλά ως σύγκρουση ανάμεσα στη λογική και την «παραφροσύνη». Και όμως, καμία κοινωνία δεν είναι πλήρως ορθολογική. Όλες κινούνται, σε κάποιο βαθμό, και από δυνάμεις που βρίσκονται στο ασυνείδητο.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, πολιτικοί όπως ο Donald Trump ή ο Benjamin Netanyahu απευθύνονται σε αυτές ακριβώς τις βαθύτερες ψυχικές δυναμικές των κοινωνιών τους. Η πολιτική τους ρητορική δεν στηρίζεται τόσο σε τεχνοκρατικά επιχειρήματα όσο σε ισχυρές συμβολικές αφηγήσεις: φόβο, απειλή, εθνική ταυτότητα, ιστορική αποστολή.
Με αυτόν τον τρόπο ενεργοποιούν-χειραγωγούν βαθιά συλλογικά συναισθήματα που υπερβαίνουν τον ψυχρό ορθολογισμό της γεωπολιτικής
Θα έλεγε κανείς πως, τελικά, η πραγματική πρόοδος της ανθρωπότητας δεν βρίσκεται τόσο στην επιστημονική γνώση ή στην τεχνολογική ανάπτυξη αλλά στη γνωριμία του ανθρώπου με τον ίδιο του τον ψυχισμό.
Όσο περισσότερο οι άνθρωποι κατανοούμε τους φόβους, τις προβολές και τις σκιερές πλευρές της ψυχής μας, τόσο πιο δύσκολο γίνεται να παρασυρθούν από συλλογικές δυναμικές που οδηγούν σε συγκρούσεις.
Ο κόσμος μας δεν κινδυνεύει μόνο από τα όπλα που κατασκευάζει ο άνθρωπος, αλλά και από την άγνοια που έχει για τον (ατομικό και συλλογικό) εαυτό του.
* Αναπτυξιακός & Κοινωνικός Ψυχολόγος, Διδάσκων Ψυχολογίας Πανεπιστημίου Neapolis.
Πηγή: social media
Πηγή: social media
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου