Η ήττα δεν είναι το πεπρωμένο μας
Του Αντώνη Ανδρουλιδάκη *
Βλέποντας τις νεανικές εξεγέρσεις στη Γαλλία, τις κινητοποιήσεις και την πολιτική επικράτηση των Σέρβων φοιτητών και του Λούλα στη Βραζιλία, ένα ερώτημα τίθεται σχεδόν αυθόρμητα: "Τι πάει λάθος με εμάς τους Έλληνες;" Γιατί αλλού οι άνθρωποι μοιάζουν να πιστεύουν ότι μπορούν να αλλάξουν τα πράγματα, ενώ εμείς, παρά τη συσσωρευμένη οργή και τη δυσαρέσκεια, επιστρέφουμε τόσο συχνά στην παραίτηση;
Ίσως, όμως, το πρόβλημα να βρίσκεται ήδη στον τρόπο που θέτουμε το ερώτημα. Γιατί το "τι πάει λάθος με εμάς;" προϋποθέτει ότι κάτι δεν πάει καλά με τον ίδιο τον συλλογικό μας εαυτό. Και αυτή ακριβώς είναι μια από τις βαθύτερες παθογένειες της σύγχρονης ελληνικής κοινωνίας: Έχουμε μετατρέψει τις πολιτικές μας ήττες σε σ υ λ λ ο γ ι κ ή α υ τ ο - π ε ρ ι φ ρ ό ν η σ η.
"Τέτοιος λαός είμαστε". "Δεν αλλάζει τίποτα στην Ελλάδα". "Μας αξίζουν όσα παθαίνουμε". Πίσω από αυτές τις καθημερινές φράσεις κρύβεται μια βαθύτερη μετατόπιση. Μια κοινωνία που διαμόρφωσε σημαντικό μέρος της ιστορικής της ταυτότητας μέσα από την αντίσταση -από το 1821 και την Εθνική Αντίσταση μέχρι τον αντιδικτατορικό αγώνα και το 2015 έως τις κινητοποιήσεις για τα Τεμπη- μοιάζει να μετακινείται σταδιακά από μια οντολογία της αντίστασης σε μια οντολογία της ήττας.
Οι διαδοχικές πολιτικές ματαιώσεις, η οικονομική κρίση, τα μνημόνια, η διάψευση μεγάλων κοινωνικών προσδοκιών και η αίσθηση ότι ακόμη και οι μαζικότερες κινητοποιήσεις δεν αλλάζουν ουσιαστικά τις συνθήκες, έχουν διαβρώσει την εμπιστοσύνη μας στη συλλογική δράση.
Και εδώ βρίσκεται η κρίσιμη διαφορά: άλλο να λες "ηττηθήκαμε" και άλλο να λες "είμαστε ένας λαός που πάντοτε ηττάται". Στην πρώτη περίπτωση η ήττα είναι ιστορικό γεγονός. Στη δεύτερη γίνεται ταυτότητα.
Η παραίτηση παρουσιάζεται ως ρεαλισμός, ο κυνισμός ως πολιτική ωριμότητα και η ελπίδα ως αφέλεια.
Το ακόμη πιο ανησυχητικό είναι ότι αυτή η εσωτερίκευση της ήττας συνοδεύεται από μια γενικευμένη συλλογική ενοχοποίηση. Αντί να αναζητούμε συγκεκριμένες πολιτικές ευθύνες, θεσμικές παθογένειες και σχέσεις εξουσίας, καταφεύγουμε στο εύκολο "φταίμε όλοι". Η λογική του "μαζί τα φάγαμε" μετατρέπει άνισες ευθύνες σε κοινή ενοχή. Και όταν όλοι θεωρούνται εξίσου υπεύθυνοι, τελικά κανείς δεν λογοδοτεί πραγματικά.
Πώς αντιστρέφεται αυτή η κατάσταση; Όχι με εθνικές εξιδανικεύσεις ούτε με πατριωτικά συνθήματα. Αλλά με την ανάκτηση της ιστορικής μας μνήμης, με την αποκατάσταση της πολιτικής ευθύνης και, κυρίως, με πραγματικές εμπειρίες συλλογικής επιτυχίας.
Γιατί η συλλογική αυτοπεποίθηση δεν επιστρέφει όταν κάποιος μας διαβεβαιώνει ότι είμαστε σπουδαίος λαός. Επιστρέφει όταν οι άνθρωποι οργανώνονται, συνεργάζονται, διεκδικούν και διαπιστώνουν ότι μπορούν πράγματι να αλλάξουν κάτι. Όταν ξαναβιώνουν αυτό που η κοινωνική ψυχολογία ονομάζει σ υ λ λ ο γ ι κ ή α π ο τ ε λ ε σ μ α τ ι κ ό τ η τ α. Την πεποίθηση, δηλαδή, ότι μαζί μπορούμε να επηρεάσουμε τις συνθήκες της ζωής μας.
Το πρόβλημα, λοιπόν, δεν είναι ότι οι Έλληνες δεν θυμώνουμε. Είναι ότι η οργή μας συχνά δεν αποκτά διάρκεια, οργάνωση και κοινό προσανατολισμό. Και όταν δεν παράγει αποτέλεσμα, επιστρέφει ως απογοήτευση, κυνισμός και ακόμη μεγαλύτερη δυσπιστία απέναντι στον συλλογικό μας εαυτό.
Ίσως, επομένως, το πραγματικό ερώτημα να μην είναι "τι πάει λάθος με εμάς τους Έλληνες;", αλλά "πώς φτάσαμε να πιστεύουμε τόσο λίγο στη δυνατότητά μας να αλλάξουμε όσα μας συμβαίνουν."
Γιατί η μεγαλύτερη συλλογική μας ήττα δεν είναι ότι ηττηθήκαμε. Είναι ότι κινδυνεύουμε να πιστέψουμε πως η ήττα αποτελεί τη φυσική μας κατάσταση. Η ήττα ειναι η εύλογη μοίρα μας!
Και η υπέρβασή της δεν θα έρθει από έναν ακόμη σωτήρα. Θα έρθει όταν πάψουμε να αναζητούμε ατομικές διεξόδους από συλλογικά αδιέξοδα και ξαναβρούμε τη δύναμη να γίνουμε ένα «Εμείς».
Δεν χρειάζεται να πιστέψουμε ότι δεν θα ηττηθούμε ποτέ ξανά. Χρειάζεται να πάψουμε να πιστεύουμε ότι οι ήττες μας έχουν το παράλογο "δικαίωμα" να αποφασίζουν για το μέλλον μας.
* Αντώνης Ανδρουλιδάκης, Αναπτυξιακός & Κοινωνικός Ψυχολόγος/ Διδάσκων Ψυχολογίας Πανεπιστημίου Κύπρου και Neapolis Pafos.
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου